Kompas online

Północ leży tam, gdzie na obracającej się tarczy wypada litera N, a liczba pod tarczą podaje, o ile stopni telefon odchyla się od tego kierunku. Kierunek mierzy magnetometr, czyli czujnik ziemskiego pola magnetycznego. Akcelerometr i żyroskop dodają informację o tym, jak urządzenie jest pochylone i obrócone. System telefonu łączy te odczyty, a przeglądarka przekazuje stronie gotową orientację urządzenia.

Kierunkiem telefonu jest to, w co celuje: górna krawędź, gdy leży płasko, albo tył obudowy, gdy trzyma się go pionowo jak aparat do zdjęć. Odczyt działa także przy pochyleniu pośrednim oraz przy ekranie obróconym pionowo lub poziomo. Stopnie liczy się od północy zgodnie z ruchem wskazówek zegara, w pełnych wartościach od 0 do 359. Obok liczby widać skrót jednego z 16 kierunków i jego nazwę, na przykład NE, czyli północny wschód.

Wschód to 90°, południe 180°, a zachód 270°. Kolejne kierunki dzielą tarczę co 22,5°, więc pośredni NNE, czyli północ-północny wschód, wypada na 22,5°. Czerwony znacznik u góry stoi w miejscu i pokazuje, dokąd celuje telefon. Tarcza pod nim obraca się przy każdym ruchu urządzenia, tak że litera N zostaje zwrócona na północ.

Cztery główne kierunki świata to północ, wschód, południe i zachód. Na tarczy oznaczają je łacińskie litery N, E, S i W, jak na kompasach turystycznych; Zintegrowana Platforma Edukacyjna opisuje kompas, którego czerwona igła wskazuje N. Litera W oznacza więc zachód, a nie wschód. W polskim tekście te kierunki skraca się jako płn., wsch., pd. i zach., i takich skrótów narzędzie używa przy kątach.

Ten kompas online działa za darmo i bez pobierania aplikacji: po otwarciu strony wystarczy nacisnąć „Uruchom kompas”. Odczyt wymaga bezpiecznego połączenia HTTPS, bo specyfikacja W3C DeviceOrientation udostępnia orientację względem Ziemi tylko stronom z takim połączeniem. W Chrome i Firefoksie na Androidzie strona dostaje tę orientację od razu po starcie.

Na iPhonie i iPadzie potrzebna jest zgoda na dostęp do czujników ruchu i orientacji. Safari pyta o nią raz, a pytanie musi wyjść z dotknięcia przycisku, więc strona nie może go zadać sama przy wczytaniu. Po odmowie pojawia się osobny komunikat. Safari pamięta odpowiedź, dopóki jest otwarte, więc odświeżenie strony nie wystarczy: pytanie wróci po całkowitym zamknięciu Safari. Gdy kompas działa, strona prosi przeglądarkę o niewygaszanie ekranu (Screen Wake Lock), o ile przeglądarka to umożliwia.

Na laptopie i komputerze stacjonarnym kompas zwykle nie pokaże kierunku, bo większość takich urządzeń nie ma magnetometru. Jeśli krótko po starcie nie nadejdzie żaden odczyt, strona informuje, że urządzenie lub przeglądarka nie podaje kierunku, i proponuje widok „Deklinacja”. Ten widok działa wszędzie, bo niczego nie mierzy, tylko liczy z modelu pola magnetycznego.

Wbudowane aplikacje działają inaczej. iPhone ma osobną aplikację Kompas, opisaną w instrukcji Apple, a Mapy Google pokazują kierunek telefonu wiązką wokół niebieskiej kropki. Kompas na tej stronie nie potrzebuje żadnej z nich ani instalacji. Jego widok deklinacji pokazuje dodatkowo, z jakiego miejsca, daty i modelu pochodzi poprawka.

Czujnik telefonu wskazuje północ magnetyczną, tę samą, którą pokazuje igła zwykłego kompasu. Według specyfikacji W3C układ odniesienia orientacji telefonu jest skierowany na północ magnetyczną, a Safari podaje kierunek magnetyczny. Północ geograficzna to z kolei kierunek wzdłuż południka do bieguna geograficznego.

Deklinacja magnetyczna, inaczej zboczenie magnetyczne, to kąt między północą geograficzną a magnetyczną. Jest wschodnia i dodatnia, gdy północ magnetyczna leży na wschód od geograficznej. Igła nie celuje przy tym w biegun magnetyczny, tylko układa się wzdłuż miejscowych linii pola. Biegun magnetyczny to miejsce, w którym linie pola biegną pionowo, więc kompas traci tam kierunek.

Deklinację liczy World Magnetic Model 2025 (WMM2025), który opracowały wspólnie NOAA NCEI i British Geological Survey. Model opublikowano 17 grudnia 2024 r. i obowiązuje od 1 stycznia 2025 do 31 grudnia 2029 r. Opisuje główne pole Ziemi rozwinięciem w harmoniki sferyczne stopnia 12, czyli 168 współczynnikami. Narzędzie liczy go w przeglądarce, a jego kod odtwarza wartości testowe opublikowane przez NOAA. Lokalnego pola skorupy ziemskiej model nie obejmuje.

Przełącznik „Północ geograficzna” zamienia kierunek magnetyczny na geograficzny. Do odczytu z czujnika narzędzie dodaje deklinację z modelu WMM2025 dla miejsca wybranego w widoku „Deklinacja”. Dopóki nie wybierze się innego, jest nim Warszawa, a datą jest dzisiejszy dzień według zegara urządzenia. Linia pod przełącznikiem podaje miejsce, datę i użytą deklinację, więc źródło poprawki zawsze widać. W Polsce deklinacja jest wschodnia, więc azymut geograficzny przewyższa magnetyczny o jej wartość.

1 stycznia 2026 r. kierunek magnetyczny 90° w Warszawie odpowiadał 97° względem północy geograficznej. Na zachodzie kraju, w Szczecinie, poprawka była mniejsza i wynosiła 5,5°, a na wschodzie, w Białymstoku, sięgała 7,7°. Każdego roku rośnie o kilka minut kątowych, dlatego narzędzie liczy ją na wybraną datę, domyślnie na dzisiejszą. Sam czujnik nie zna północy geograficznej, a metal w pobliżu zniekształca jego wskazanie. Dokładność wyniku zależy więc zarówno od modelu, jak i od otoczenia telefonu.

1 stycznia 2026 r. deklinacja magnetyczna była wschodnia w całej Polsce: od 5,5° w Szczecinie do 7,7° w Białymstoku, a w Warszawie wynosiła 7,0°. Rośnie z zachodu na wschód i z południa na północ, dlatego w Gdańsku jest większa niż w Zakopanem, choć Gdańsk leży dalej na zachód.

Zmianę roczną podano w minutach kątowych, a minuta to jedna sześćdziesiąta stopnia. Deklinacja rośnie rocznie o 6,0′ w Rzeszowie do 8,2′ w Szczecinie. W Warszawie model daje 6,8° na 1 stycznia 2025 r. i 7,4° na 31 grudnia 2029 r., więc poprawka sprzed kilku lat nie odpowiada już stanowi pola.

Inklinacja magnetyczna to kąt, pod jakim linie pola schodzą w głąb Ziemi względem poziomu. W Polsce wynosi od 66,0° w Zakopanem do 69,7° w Gdańsku, więc pole jest skierowane bardziej w dół niż ku północy. Igła kompasu reaguje tylko na składową poziomą, która w Warszawie ma 18,7 µT przy całkowitym natężeniu 50,5 µT.

Według Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej deklinację uwzględnia się przy orientowaniu mapy kompasem, „jeśli jest ono większe od 3º”. W Polsce ten próg jest przekroczony w każdym z 12 miast z listy, nawet w Szczecinie. Kąt 7,0° pominięty w marszu daje na każdym kilometrze boczne odchylenie około 120 m.

Instytut Geofizyki PAN (IGF PAN) mierzy pole w obserwatoriach w Belsku i na Helu. Według jego wyników za 2024 r. średnia roczna deklinacja wyniosła w Belsku 7° 03,3′ na wschód, o 6,6′ więcej niż rok wcześniej. Na Helu wyniosła 6° 10,1′, o 7,9′ więcej. Model WMM2025 daje na 1 stycznia 2025 r. 6,71° dla Belska i 6,73° dla Helu.

Pomiar i model dzieli ułamek stopnia: w Belsku pomiar jest większy, na Helu mniejszy. Daty się różnią, lecz zmiana o kilka minut kątowych rocznie tej rozbieżności nie tłumaczy. Bierze się ona głównie z pola skorupy ziemskiej, którego model nie zawiera, i jest tego samego rzędu co niepewność modelu, 0,39° w Belsku. Wyniki narzędzia dla Warszawy i Białegostoku zgadzają się z kalkulatorem WMM2025 British Geological Survey, co pokazują przypadki kontrolne.

Poza listą miast deklinację liczy się dla własnej pozycji albo wpisanych współrzędnych. Przyjmują one stopnie dziesiętne z przecinkiem lub kropką albo stopnie, minuty i sekundy z literą N, S, E lub W. Litery O narzędzie nie przyjmuje, bo w jednych językach oznacza wschód, a w innych zachód. Wysokość nad poziomem morza ma w Polsce znikomy wpływ: nad Zakopanem na wysokości 2 km model daje z dokładnością do setnych części stopnia tę samą wartość, 6,17°.

Na mapie w układzie PL-1992 pionowe linie siatki kilometrowej wyznaczają północ siatki, która pokrywa się z geograficzną tylko na południku 19° E. Kąt między nimi to zbieżność południków. W Szczecinie północ siatki leży 3,57° na zachód od geograficznej, w Białymstoku 3,34° na wschód, a w Warszawie 1,59° na wschód.

Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie państwowego systemu odniesień przestrzennych (t.j. Dz.U. 2024 poz. 342) opisuje układ PL-1992 jako odwzorowanie Gaussa-Krügera elipsoidy GRS80 w jednej strefie. Południkiem osiowym jest 19° E, a skala na nim wynosi 0,9993. W tym układzie opracowuje się polskie mapy topograficzne, dlatego jest on domyślny w polu „Układ współrzędnych mapy”. Druga opcja, UTM, dobiera strefę według długości geograficznej: Warszawa leży w strefie 34, a Szczecin w strefie 33.

Kąt między północą magnetyczną a północą siatki łączy deklinację ze zbieżnością południków. W Warszawie wynosi 5,36° na wschód, bo od deklinacji 6,95° odejmuje się zbieżność 1,59°. W Szczecinie oba kąty się sumują: 5,49° i 3,57° dają 9,06°. W Białymstoku ten kąt wynosi tylko 4,34°.

Panel „Kierunek z mapy i z kompasu” w widoku „Deklinacja” podaje regułę przejścia i przelicza wpisany azymut. W Warszawie przy przenoszeniu kierunku z mapy na kompas odejmuje się 5,4°: azymut 90° zmierzony na mapie daje 84,6° na kompasie i 91,6° względem północy geograficznej. Z kompasu na mapę tę samą wartość się dodaje.

Odległość na mapie papierowej odczytuje się ze skali. Odcinek odłożony na pasku papieru można też zmierzyć na linijce na ekranie, gdy jest ona skalibrowana.

Azymut to kąt między kierunkiem północy a kierunkiem do celu, mierzony w stopniach zgodnie z ruchem wskazówek zegara, od 0 do 359. Iść na azymut znaczy utrzymywać ten kąt w marszu, także tam, gdzie celu nie widać, na przykład w lesie albo we mgle. Azymut liczony od północy magnetycznej nazywa się magnetycznym, a od geograficznej geograficznym; przełącznik północy wybiera, który z nich pokazuje tarcza.

Pole „Azymut marszu” przyjmuje azymut od 0 do 359. Można go wpisać albo nacisnąć „Użyj obecnego kierunku”, gdy telefon celuje w punkt orientacyjny, na przykład w szczyt lub skraj lasu. Strona podaje wtedy, o ile skręcić w prawo lub w lewo, a gdy telefon celuje niemal dokładnie w zadany kierunek, wyświetla „Na kursie”. Zadany azymut jest też zaznaczony na tarczy.

Tarcza z podziałką kątową i kierunkami świata to róża kompasowa. Nazwa róża wiatrów oznacza przede wszystkim wykres częstości wiatrów wiejących z różnych kierunków, znany z meteorologii i dawnych map morskich. Na róży kompasowej zadany azymut widać jako trójkątny znacznik na obwodzie, który obraca się razem z tarczą.

Przycisk „Zatrzymaj odczyt” zamraża wyświetlany kierunek do naciśnięcia „Wznów odczyt”, więc odczyt z telefonu wycelowanego w odległy obiekt da się spokojnie przepisać. Przełącznik „Igła” ustala, jak szybko igła nadąża za czujnikiem: szybka, średnia albo spokojna. W Zakopanem azymut magnetyczny 180° odpowiadał 1 stycznia 2026 r. azymutowi geograficznemu 186°.

Strony świata na działce wyznacza się, stając przy jednej z granic i kierując telefon wzdłuż niej; odczyt w stopniach mówi, w którą stronę ta granica biegnie. Granica o azymucie 90° biegnie na wschód, a ściana zwrócona na 180° wychodzi na południe. Położenie Słońca, od którego zależy nasłonecznienie ogrodu i okien, odnosi się do północy geograficznej: w południe słoneczne Słońce stoi dokładnie na południu geograficznym.

W Polsce północ magnetyczna odchyla się od geograficznej o kilka stopni, a przełącznik „Północ geograficzna” tę różnicę uwzględnia. Opcja „Moja pozycja” w widoku „Deklinacja” podstawia deklinację dla miejsca, w którym stoi telefon. Gdy działka jest ogrodzona siatką stalową, metal przy samej granicy zniekształca wskazanie, a kilka kroków w głąb terenu zmniejsza ten wpływ.

W mieszkaniu odczyt zakłócają stalowe zbrojenia ścian, grzejniki i sprzęt elektroniczny. Kierunek okien łatwiej więc sprawdzić na balkonie albo przy otwartym oknie, z telefonem odsuniętym od parapetu i ramy. Odczyt powtórzony w kilku miejscach pokoju pokazuje, czy budynek go zniekształca: duże różnice świadczą o wpływie konstrukcji.

Przy planowaniu ogrodu liczą się też przepisy o odległości roślin od granicy z sąsiadem. Objaśnia je narzędzie drzewo przy granicy działki.

Kalibracja magnetometru to ruch ósemki: telefonem kreśli się w powietrzu kilka ósemek, obracając go i przechylając na boki. Pomoc Map Google opisuje ten ruch jako sposób na zwężenie wiązki, którą mapa pokazuje kierunek telefonu. Apple w instrukcji iPhone'a opisuje z kolei, że aplikację Kompas trzyma się płasko, tak aby wyrównać krzyżyk.

Zakłócenia magnetyczne to wpływ magnesów i metalu na czujnik. Wywołują je na przykład etui z magnesem, uchwyt samochodowy, karoseria, stalowa barierka albo głośnik. Apple zaznacza, że na dokładność kompasu mogą wpływać zakłócenia magnetyczne i środowiskowe. Odsunięcie telefonu od takich przedmiotów zmniejsza ich wpływ.

Na iPhonie strona pokazuje dokładność, którą zgłasza Safari, a przy dużym możliwym błędzie proponuje kalibrację. Przeglądarki na Androidzie nie podają stronom takiej liczby, więc tam miarą zaufania pozostaje porównanie z mapą lub znanym kierunkiem. Gdy telefon stoi na krawędzi, kierunek przestaje być określony i strona prosi o trzymanie go płasko albo pionowo.

Górskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe (GOPR) we wskazówkach dla turystów wymienia wśród wyposażenia telefon z naładowaną baterią i zapisanymi numerami ratunkowymi. Standardowe mapy w smartfonach uznaje przy tym za nieprzydatne do nawigacji w górach, a wśród podstaw orientacji stawia znajomość stron świata. Apple podaje, że cyfrowy kompas służy tylko jako podstawowa pomoc w nawigacji. To narzędzie ma tę samą rolę i nie zastępuje mapy ani kompasu.