Online kompas

Het noorden ligt waar de N van de kompasroos naar wijst zodra het kompas loopt. De roos draait mee, zodat de N steeds het noorden aanhoudt, hoe je de telefoon ook houdt. Dat lukt omdat de magnetometer in je telefoon het magnetisch veld van de aarde meet. De versnellingsmeter en de gyroscoop houden intussen bij hoe het toestel gekanteld is, en het besturingssysteem maakt daar één richting ten opzichte van de aarde van.

Die richting staat onder de roos in hele graden, van 0 tot 359, en de rode markering bovenaan de roos is de wijzer. Het noorden is 0°, het oosten 90°, het zuiden 180° en het westen 270°. Ligt de telefoon plat, dan telt de bovenrand; houd je hem rechtop als een camera, dan telt de kant waar de camera naar kijkt. Staand of liggend maakt niet uit.

Naast de graden noemt het kompas de windstreek. De kompasroos, ook windroos genoemd, is hier verdeeld in 16 windstreken van elk 22,5°. Dat zijn de hoofdwindstreken N, O, Z en W, daartussen NO, ZO, ZW en NW, en tussenliggende als NNO en OZO. Het zijn Nederlandse afkortingen, met O voor oost waar Engelstalige kaarten E schrijven.

Dit kompas zonder app start met één tik op Kompas starten: de pagina leest de sensoren van je telefoon via de browser. Volgens de DeviceOrientation-specificatie van het W3C krijgt alleen een beveiligde pagina met HTTPS de oriëntatie ten opzichte van de aarde te zien.

Op een iPhone of iPad vraagt Safari één keer om toestemming voor de bewegingssensoren. Die vraag mag alleen volgen op een tik van jezelf. Weiger je, dan meldt de pagina dat. Chrome en Firefox op Android geven de oriëntatie zonder extra vraag door.

Op een laptop of desktopcomputer ontbreekt meestal een magnetometer. Komt er binnen 1,5 s geen meting, dan meldt de pagina dat het apparaat geen kompas doorgeeft. Ze biedt dan de weergave Declinatie aan, die op elk apparaat werkt. Zolang het kompas loopt, vraagt de pagina bovendien het scherm aan te laten, waar de browser dat ondersteunt.

Kort samengevat werkt het online kompas zo. Je opent de pagina op een telefoon, tikt op Kompas starten en geeft op een iPhone toestemming voor de bewegingssensoren. De magnetometer meet daarna het aardmagnetisch veld, en de pagina toont de richting waarin je de telefoon houdt in graden, met de windstreek erbij. Draai je, dan draait de kompasroos mee en blijft de N naar het noorden wijzen.

Die richting is magnetisch, net als bij een kompasnaald. Kies je Ware noorden, dan telt de pagina de declinatie van de gekozen plaats en datum erbij. Die komt uit het World Magnetic Model 2025 van NOAA en de British Geological Survey. In Amsterdam bedroeg ze op 1 januari 2026 2,6° naar het oosten. Alles gebeurt in je browser: er gaat geen meting of positie naar een server.

Je tuin ligt op het zuiden als het kompas tussen 157,5° en 202,5° aangeeft terwijl je bij de achtergevel staat en de tuin in kijkt. De ligging van een tuin is in Nederland namelijk de richting waarin de tuin vanaf het huis ligt.

Start het kompas, ga een stap van de gevel af staan en houd de telefoon plat voor je, met de bovenrand naar de tuin. Stalen kozijnen, radiatoren en leidingen vlak bij de muur kunnen de naald laten afwijken. Lees de graden af en zoek ze op in het overzicht hieronder.

De grenzen volgen de acht windstreken van elk 45°. Of het kompas op magnetisch of op geografisch noorden staat, maakt hier weinig uit: het verschil is in Nederland 2,2° tot 3,2°. Alleen vlak bij een grens, zoals rond 202,5° tussen zuid en zuidwest, kan die keuze de ligging een windstreek verschuiven.

Op het hoogste punt van de dag staat de zon in Nederland in het zuiden; daarom heet de zuidkant van een huis vaak de zonkant. Hoeveel zon een tuin werkelijk krijgt, hangt ook af van het seizoen, bomen, schuttingen en de huizen eromheen, en dat meet een kompas niet. Ligt de achtertuin op het zuiden, dan kijkt de voorgevel naar het noorden.

Wie aan de rand van de tuin een boom of heg plant, krijgt met andere regels te maken. Die staan in de check voor de afstand van bomen en heggen tot de erfgrens.

Een kompasnaald, en dus ook de sensor in je telefoon, wijst naar het magnetisch noorden: de richting van het horizontale deel van het aardmagnetisch veld. Het ware noorden, ook geografisch noorden genoemd, ligt langs de meridiaan naar de Noordpool. Het Belgische Koninklijk Meteorologisch Instituut (KMI) noemt de hoek tussen beide de magnetische declinatie. Die is volgens het KMI positief als de magnetische noordrichting oostelijker ligt dan de geografische.

De magnetische noordpool ligt niet vast. NOAA publiceert bij het overzicht Wandering of the Geomagnetic Poles de poolposities uit het WMM2025. Daarin lag de noordelijke inclinatiepool op 1 januari 2026 op 85,6° noorderbreedte en 135,9° oosterlengte; voor 2030 berekent het model 84,7° en 126,1°. Daarom verandert de declinatie overal van jaar tot jaar.

Bij die pool wijst het veld recht naar beneden. Hoe schuin het elders de grond in duikt, heet de inclinatie: in Amsterdam 67,5°, bij een totale veldsterkte van 49,5 µT. Alleen het horizontale deel stuurt een kompas, en dat deel wordt rond de magnetische polen zwak. Zakt het onder 6.000 nT, dan vraagt een kompas volgens NOAA om voorzichtigheid, en onder 2.000 nT is het onbetrouwbaar; in die zones waarschuwt de pagina.

Op het water heet dezelfde hoek variatie. Deviatie is iets anders: de afwijking die het ijzer en de elektronica van een schip zelf in het kompas veroorzaken. Het oudere woord miswijzing komt in beide betekenissen voor. Soms bedoelt men er de declinatie mee, in de watersport ook variatie en deviatie samen.

Op 1 januari 2026 wees een kompas in heel Nederland oostelijk van het geografisch noorden, van 2,2° in Vlissingen tot 3,2° in Enschede. Hoe oostelijker de plaats, hoe groter de hoek. In Amsterdam komt er per jaar 9,6′ bij, ofwel 0,16°.

Geen Nederlandse instantie publiceert nog actuele declinatiewaarden. Het KNMI vertelt in het artikel ‘Aardmagnetisme: wie wat bewaart, heeft wat!’ hoe de magnetische metingen halverwege de jaren dertig naar Witteveen in Drenthe verhuisden. In de jaren 1980 stopten ze om budgettaire redenen. Het KMI legt de declinatie uit, maar zet geen waarden online.

Daarom rekent de pagina met het World Magnetic Model 2025 (WMM2025), dat NOAA NCEI samen met de British Geological Survey (BGS) maakt. Het model verscheen op 17 december 2024, geldt tot en met 31 december 2029 en beschrijft het veld met 168 coëfficiënten tot graad 12. Daarna neemt WMM2030 het over.

De berekening op deze pagina reproduceert alle testwaarden die NOAA voor het model publiceert. Amsterdam en Groningen zijn daarnaast nagerekend met de WMM2025-rekenhulp van de BGS; die uitkomsten staan bij de gecontroleerde gevallen.

Op een Nederlandse topografische kaart wijzen de verticale roosterlijnen van het Rijksdriehoeksstelsel naar het kaartnoorden. Alleen op de meridiaan door Amersfoort valt dat samen met het geografisch noorden; ten westen en ten oosten daarvan staat het rooster een beetje scheef.

De Nederlandse Samenwerking Geodetische Infrastructuur (NSGI) beschrijft het stelsel als een conforme stereografische projectie, die hoeken op de kaart behoudt. Het middelpunt is de Onze Lieve Vrouwentoren in Amersfoort, met de coördinaten x = 155.000 m en y = 463.000 m. De x-as loopt van west naar oost en de y-as van zuid naar noord.

Hoe verder een plaats van die meridiaan ligt, hoe schever het rooster staat. Die hoek heet de meridiaanconvergentie: in Vlissingen wijst het kaartnoorden 1,42° westelijk van de meridiaan, in Enschede 1,19° oostelijk van de meridiaan. Deze pagina berekent die hoeken zelf uit de definitie van het stelsel.

Voor kaart en kompas telt de hoek tussen kaartnoorden en magnetisch noorden. In Amsterdam ligt de magnetische noordrichting 3,0° oostelijk van het kaartnoorden, dus van kaart naar kompas trek je 3,0° af. Een kaartkoers van 90° wordt zo 87,0° op het kompas, en de ware koers is 89,6°.

In de weergave Declinatie rekent het blok Koersen van kaart en kompas dat voor elke plaats uit. Onder Kaartraster en hoogte kies je ook UTM; de pagina neemt dan de zone bij de lengtegraad. Amsterdam valt in zone 31, met een meridiaanconvergentie van 1,49° oostelijk en een kompascorrectie van 1,1°. Daar stel je ook een hoogte in, van -1 tot 100 km boven zeeniveau.

Een koers is de richting die je wilt aanhouden, in graden vanaf het noorden. Je typt hem in het vak Koers volgen of neemt met één tik de huidige richting over. De koers verschijnt dan als markering op de roos.

Daarna zegt de pagina hoeveel graden je naar links of naar rechts moet draaien, en Op koers zodra je er minder dan 3° naast zit. Is de geografische noordrichting gekozen, dan vergelijkt de pagina de koers met de ware richting; anders met de magnetische.

Het verschil tussen die twee is de declinatie. Geeft de telefoon in Amsterdam magnetisch 180° aan, dan staat er na het omschakelen 183°.

Een peiling is de richting van je standpunt naar een herkenningspunt, zoals een kerktoren of een windmolen. Richt de telefoon op dat punt en tik op Aflezing vasthouden. De getoonde richting blijft dan staan tot je op Loslaten tikt, zodat je hem rustig kunt opschrijven.

De naald volgt de sensor in drie standen. Snel reageert meteen maar trilt meer, Rustig middelt over een langere tijd en beweegt kalmer, en Gemiddeld zit daartussen.

Een telefoonkompas wijkt af als de magnetometer niet goed is afgesteld of als metaal en magneten in de buurt het veld verstoren. Kalibreren stelt de sensor opnieuw af; storing verdwijnt pas als je bij de bron vandaan gaat.

Google beschrijft in de hulp van Google Maps voor Android een achtvorm: beweeg de telefoon een paar keer zo, tot de lichtbundel van je locatie smaller wordt. Apple legt in de iPhone-handleiding uit dat je de iPhone plat houdt om het kruisje uit te lijnen. Volgens Apple kan magnetische of andere storing uit de omgeving de nauwkeurigheid beïnvloeden.

Op een iPhone toont de pagina hoe nauwkeurig Safari de richting zelf inschat, en boven 20° stelt ze kalibreren voor. Browsers op Android geven een pagina geen nauwkeurigheid door, dus daar ontbreekt dat getal. Storing komt van alles wat magnetisch is, ijzer bevat of stroom voert: een hoesje met magneet, een stalen tafel, een autodak of een laptop ernaast.

Net zoals een liniaal op het scherm pas klopt na een vergelijking met een bankpas, wordt dit kompas nooit nauwkeuriger dan de sensor en zijn kalibratie. De pagina rekent met wat de telefoon meldt. De declinatie verschuift de richting naar het geografisch noorden, maar maakt de meting zelf niet preciezer.

De Koninklijke Nederlandse Klim- en Bergsportvereniging (NKBV) schrijft in Oriëntatie in de bergen dat een kompas het magnetisch noorden aangeeft. In de bergen horen volgens de NKBV altijd een topografische kaart en een kompas mee, want ‘een kaart heeft nooit een lege accu’. Een app als enige hulpmiddel vindt de vereniging vanwege de accuduur niet raadzaam. Apple noemt het digitale kompas zelf alleen een hulp bij eenvoudige navigatie.