Dokończ przysłowie: quiz z polskich przysłów

Każde pytanie zaczyna się od pierwszej połowy przysłowia. Drugą połowę wpisuje się z klawiatury albo wskazuje wśród propozycji. W drugim rodzaju pytań widać już całe przysłowie i trzeba wybrać, co ono znaczy. Po odpowiedzi gra pokazuje pełne brzmienie i krótkie objaśnienie, więc nawet po nietrafionej odpowiedzi wiadomo, co przysłowie znaczy.

Quiz z przysłowiami działa w trzech zakładkach. Zestaw dnia daje 10 przysłów w stałej kolejności, od najbardziej znanych po rzadsze, takich samych dla wszystkich grających po polsku. Trening losuje przysłowia z wybranych tematów albo tylko te o bieżącym miesiącu. Trzecia zakładka miesza prawdziwe przysłowia ze zmyślonymi i każe je rozróżnić. Zakończenie można wpisać albo wybrać z 4 propozycji; przy wpisywaniu wielkie litery, polskie znaki i drobne literówki nie mają znaczenia, a pomagają podpowiedzi. Znaczenie zawsze się wybiera. Po każdym pytaniu widać pełne przysłowie, jego objaśnienie i inne uznawane zakończenia. Wynik dzieli odpowiedzi na dobre, dobre z podpowiedzią i nietrafione, a statystyki zestawów dnia zostają w przeglądarce, bez konta. Do wydruku jest też karta z odpowiedziami na drugiej stronie.

Zestaw dnia to kolejno 3 przysłowia znane prawie każdemu, 4 średnio trudne i 3 rzadsze. Zmienia się o północy według zegara urządzenia, na którym się gra. Zestawy mają numery, a zestaw nr 1 przypadł na 21 października 2026 r. Przysłowie wraca dopiero wtedy, gdy przejdzie cała lista jego poziomu: przy znanych po mniej więcej 37 dniach, przy średnich po 21, przy rzadkich po 24.

Wpisane zakończenie nie musi być idealne. Wielkie litery, polskie znaki, interpunkcja i spacje się nie liczą, a całe przysłowie wpisane od początku też jest dobrą odpowiedzią. Literówką jest zła, brakująca lub dodatkowa litera albo zamiana dwóch sąsiednich. Zakończenie do 4 liter musi być dokładne, do 8 liter dopuszcza 1 literówkę, do 16 liter 2 literówki, a dłuższe 3 literówki.

W przysłowiu „W marcu jak w garncu” zakończenie ma 10 liter, więc wpisane „jak w agrncu”, z zamienionymi dwiema pierwszymi literami, gra uznaje. Gdy błędów jest trochę za dużo, pojawia się komunikat „Prawie: sprawdź pisownię”, a taka próba się nie liczy. Każde przysłowie daje 3 próby; po ostatniej nietrafionej gra pokazuje odpowiedź.

Przy wpisywaniu można sięgnąć po 2 podpowiedzi. Pierwsza zamienia każdą literę zakończenia w kreskę, w marcowym przykładzie „___ _ ______”, druga odsłania pierwszą literę każdego słowa: „j__ w g_____”. Przysłowie dokończone po podpowiedzi liczy się jako dobre z podpowiedzią. Przycisk „Pokaż odpowiedź” działa w każdej chwili, ale wtedy przysłowie liczy się jako nietrafione.

Przy wyborze z 4 propozycji błędne zakończenia pochodzą z innych przysłów, najpierw z tego samego tematu, więc brzmią wiarygodnie. Liczy się jedno kliknięcie, bez podpowiedzi, a w zestawie dnia wszyscy widzą te same propozycje. Wynik pokazuje rząd zielonych, żółtych i czerwonych kwadratów, a przycisk „Kopiuj wynik” kopiuje go razem z linkiem do strony.

Do statystyk liczy się tylko pierwsza skończona gra danego dnia: rozegrane dni, dni z rzędu, najlepszy dzień i średni odsetek dobrych odpowiedzi. Dane leżą w pamięci lokalnej przeglądarki pod kluczem proverb-quiz-results, osobno dla każdego języka, i nigdzie nie są wysyłane. Ustawienia gry zapisują się w linku, a nic z tego, co się wpisuje, nie jest przechowywane. Wszystkie zasady, od poziomów po limit literówek, ustaliła ta strona.

Najczęściej szuka się drugiej połowy przysłów, które pamięta się tylko z pierwszych słów, jak „Czym chata bogata” czy „Przyganiał kocioł garnkowi”. Zapytanie „dokończ przysłowie czym chata bogata” to zwykle prośba o brakujące zakończenie i o to, co całość znaczy. Wszystkie przysłowia z poniższego zestawienia są w quizie.

Wiele z nich spina rym, który pomaga zapamiętać całość: „Gdyby kózka nie skakała, to by nóżki nie złamała”. O przysłowiach mówi się potocznie „mądrość ludowa”, bo przechodziły z ust do ust, zanim ktoś je spisał. Część żyje w kilku wersjach: zamiast „Dopóty dzban wodę nosi” mówi się też krócej „Póty dzban…”, a quiz uznaje kilka zakończeń tego przysłowia.

Które przysłowia zna się najlepiej, sprawdzał Grzegorz Szpila. Jak opisuje Ewa Kozioł-Chrzanowska z Uniwersytetu Warszawskiego, w badaniu pilotażowym z 1998 r. grupa studentów filologii angielskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego licząca 96 osób przez 20 minut wypisywała wszystkie znane sobie przysłowia. Lista ogłoszona w 2002 r. jako minimum paremiologiczne liczy 72 przysłowia, które padły co najmniej 8 razy.

Na czele tej listy są między innymi „Jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz” i „Lepszy wróbel w garści niż gołąb na dachu”. Blisko szczytu stoją też „Kto pod kim dołki kopie, ten sam w nie wpada” oraz „Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje”. Kozioł-Chrzanowska zauważa, że miejsce na liście Szpili nie przesądza, jak często przysłowie pojawia się w memach internetowych. Badanie objęło jedną grupę studentów, więc nie mówi, ile przysłów zna ogół Polaków.

Każdy miesiąc ma swoje przysłowia: kwiecień „Kwiecień plecień, bo przeplata trochę zimy, trochę lata”, maj „W maju jak w gaju”, a grudzień „Jaka Wigilia, taki cały rok”. W quizie jest ich 61, od 4 do 6 na miesiąc. Przysłowia o miesiącach, nazywane też kalendarzowymi, opisują pogodę, prace w polu i zwyczaje danej pory roku.

Wiele przysłów kalendarzowych wiąże pogodę z dniami świętych, czyli z imieninami obchodzonymi w danym dniu. Według Wielkiego słownika języka polskiego PAN zimni ogrodnicy to dni od 12 do 14 maja, na które przypadają imieniny Pankracego, Serwacego i Bonifacego. W quizie wymienia ich przysłowie „Pankracy, Serwacy, Bonifacy, źli na ogrody chłopacy”, objaśnione jako zapowiedź przymrozków groźnych dla ogrodów.

Ten sam słownik objaśnia przysłowie „Święta Barbara po lodzie, Boże Narodzenie po wodzie”: jeśli 4 grudnia, w dniu świętej Barbary, jest mróz, to na Boże Narodzenie ma być odwilż. Takie przysłowia wiązały się z rokiem rolniczym, od siewów po żniwa.

Opcja „Tylko przysłowia o bieżącym miesiącu” w treningu losuje każde przysłowie, które wymienia bieżący miesiąc albo dzień w nim, i pomija wtedy wybrane tematy. Miesiąc gra odczytuje z kalendarza urządzenia. W maju daje to 5 przysłów, w tym „Gdy w maju plucha, w czerwcu posucha”, w październiku 5, a w grudniu 6. Wszystkie przysłowia o miesiącach należą do tematu „Pogoda i kalendarz”, który liczy 66 przysłów.

Przysłowia pogodowe to dawna ludowa prognoza pogody, a nie pomiar. Zintegrowana Platforma Edukacyjna Ministerstwa Edukacji pisze w lekcji „Badanie pogody dawniej i dziś”, że wiedzę o pogodzie przekazywano „w formie przysłów lub powiedzeń”. Według tej lekcji „wiele z nich przetrwało do naszych czasów”, choć dawne metody badania pogody były mało precyzyjne.

Jak podał serwis Polish Science, naukowcy z Poznania sprawdzili 28 przysłów o temperaturze na danych z około 60 lat i z 20 stacji w Polsce i w jej pobliżu. Badanie Matczaka i współautorów ukazało się w 2020 r. w czasopiśmie „Weather, Climate, and Society”. Według autorów prawdziwość większości przysłów jest dość niewielka i z biegiem lat maleje.

IMGW-PIB, czyli Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, nie wystawia przysłowiom ogólnej oceny. W komunikatach sięga po nie raczej jako po barwny dodatek: w podsumowaniu jednego z przedwiośni napisał, że znane przysłowie o marcu „znów się sprawdziło”. Quiz objaśnia, co reguła mówi, i nie twierdzi, że działa.

Dlatego objaśnienia reguł pogodowych w quizie mówią zwykle, co dana pogoda „ma zapowiadać” albo „ma wróżyć”. Przysłowie „Kiedy Medard się rozwodni, będą deszcze sześć tygodni” opisuje więc to, czego dawniej spodziewano się po tym dniu. Podobnie „Gdy w maju plucha, w czerwcu posucha”: plucha, czyli mokra, chłodna pogoda, ma tu zapowiadać suchy czerwiec.

Przysłowie zwykle mówi o jednej rzeczy, a myśli o innej. Znaczenie dosłowne opisuje obraz, a znaczenie przenośne przenosi go na ludzi. W przysłowiu „Niedaleko pada jabłko od jabłoni” dosłownie chodzi o owoc, który spada blisko drzewa, a przenośnie o to, że dzieci są zwykle podobne do swoich rodziców.

Pytanie „Wybierz znaczenie” pokazuje całe przysłowie i 4 objaśnienia do wyboru. Pozostałe objaśnienia należą do przysłów o innej myśli, na przykład o pośpiechu zamiast o cierpliwości, więc dwa nigdy nie pasują jednocześnie. Znaczenia się nie wpisuje, tylko wybiera, także w zestawie dnia.

Objaśnienia w quizie są krótkie i napisane współczesną polszczyzną. Słowniki ujmują to jeszcze zwięźlej: Wielki słownik PAN objaśnia marcowe przysłowie z przykładów jako „w marcu pogoda jest zmienna”. Przysłowia i ich znaczenie można też ćwiczyć w obrazkach, bo przysłowia są jednym z tematów zagadek z emoji.

Niewiele: Wielki słownik języka polskiego PAN opisuje przysłowie i porzekadło niemal tymi samymi słowami, jako krótkie, utarte wyrażenia z ogólną myślą, które służą za wskazówkę, ostrzeżenie albo komentarz. Ostrej granicy między nimi słownik nie wyznacza.

Przysłowie to według słownika „krótkie, często powtarzane sformułowanie wyrażające uniwersalne treści, traktowane jako wskazówka, ostrzeżenie lub komentarz jakiejś sytuacji”. Porzekadło to „krótkie, ustabilizowane społecznie wyrażenie językowe, zawierające myśl ogólną”. Przy przysłowiu słownik dodaje, że w pracach językoznawczych i kulturoznawczych ma ono różne definicje w zależności od autora.

Jako synonim przysłowia słownik podaje paremię, a jako wyraz nadrzędny powiedzenie, które obejmuje oba rodzaje. Samo słowo pochodzi od wyrażenia „przy słowie” i jest prawdopodobnie kalką łacińskiego proverbium; pierwsze zapisy pochodzą z drugiej połowy XV wieku. Nauka o przysłowiach to paremiologia.

Frazeologizm to co innego. Słownik definiuje go jako „stałe połączenie wyrazów, funkcjonujące w języku jako całość, którego znaczenie nie wynika ze znaczeń poszczególnych elementów”; synonimem jest związek frazeologiczny. Taki zwrot, jak „mieć muchy w nosie”, jest częścią zdania, a nie zdaniem z ogólną prawdą. Zbiory przysłów gromadzą obok przysłów także wyrażenia przysłowiowe, co widać już w ich tytułach.

Runda z podróbkami sprawdza wyczucie języka, a nie pamięć zakończeń. Pokazuje 10 powiedzeń, a przy każdym trzeba zdecydować, czy to prawdziwe polskie przysłowie, czy zmyślone. Zmyślonych jest za każdym razem od 3 do 7, losowo, więc liczenie nie zdradza ostatnich odpowiedzi.

Zmyślone przysłowia ułożono specjalnie do tego quizu, a w całej grze jest ich 65. Pożyczają budowę prawdziwych, jak „Kto…, ten…” albo „Lepszy… niż…”, rym, stare słowa i obrazy z wiejskiego gospodarstwa. Przykład spoza gry: „Kto sól pożycza, ten cukrem oddaje”. Zbudowane jak „Kto…, ten…” z przysłów o wdzięczności, ale wymyślone na potrzeby gry.

Po każdej odpowiedzi gra pokazuje znaczenie prawdziwego przysłowia albo to, jak powstało zmyślone. Rundę można też wydrukować: przy każdym powiedzeniu są pola „Prawdziwe” i „Zmyślone” do zaznaczenia, a rozwiązanie trafia na drugą stronę.

Każdy zestaw da się wydrukować jako karta pracy z kluczem odpowiedzi na osobnej stronie. Na pierwszej stronie są początki przysłów z linią na zakończenie i miejscem na imię, na drugiej pełne przysłowia z objaśnieniami. Drukuje się sama karta, bez reszty strony.

Wydruk powstaje z zestawu dnia albo z rundy treningowej, więc karta może objąć 10 przysłów albo cały temat. Opcja „Tylko znane przysłowia” ogranicza losowanie do przysłów znanych, których jest 113. Osobny wydruk ma runda „Prawdziwe czy zmyślone”. Kartę typu „dokończ przysłowia” można rozdać na lekcji, w świetlicy, w klubie seniora albo przy rodzinnym stole.

Podstawa programowa języka polskiego (Dz.U. 2026 poz. 378) wymienia przysłowie wśród pojęć, którymi uczniowie klas VII i VIII posługują się w dziale „Świadomość językowa”. W klasach IV–VI uczeń „wyjaśnia różnice między znaczeniem dosłownym a przenośnym wyrazów i związków wyrazowych”, a wśród pojęć jest związek frazeologiczny. W wymaganiach dla klas I–III słowo „przysłowie” nie pada.

Podstawa dla języka kaszubskiego w klasach IV–VI wymaga, by uczeń rozpoznawał powiedzenia i przysłowia kaszubskie oraz objaśniał ich znaczenie; przysłów kaszubskich w tym quizie nie ma. Na spotkaniu, na którym zamiast pisać woli się zgadywać na głos, bliżej jest zgadywanka z telefonem na czole: hasło z ekranu opisują pozostali, nie wypowiadając go.

Wszystkie 271 przysłów w quizie wybrano i opisano dla tej strony po polsku. Temat „Pogoda i kalendarz” liczy ich 66, „Zwierzęta” 41, „Jedzenie i kuchnia” 30, „Praca i pieniądze” 33, „Rodzina, przyjaciele i miłość” 31, a „Czas, szczęście i mądrość” 70. Znanych jest 113, średnich 85, rzadkich 73; ten podział to ocena strony, nie wynik badania.

Przysłowia żyją w wariantach, więc quiz uznaje też inne utrwalone zakończenia. Przy „Idzie luty, podkuj buty” liczy się na przykład także „okuj buty”, „szykuj buty” i „szykuj ciepłe buty”. Po odpowiedzi warianty pokazuje wiersz „Liczy się też”.

Brzmienie i znaczenie przysłowia sprawdza się w słownikach i zbiorach. Wielki słownik języka polskiego PAN ma osobne hasła dla wielu przysłów, z objaśnieniem i wariantami. Do dawnych zbiorów należy „Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich” Samuela Adalberga, wydana w Warszawie w latach 1889–1894 i dostępna w Wikiźródłach.

Nowszy zbiór to „Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich” pod redakcją Juliana Krzyżanowskiego, wydana w 4 tomach w latach 1969–1978. To w takich zbiorach można sprawdzić dawne brzmienie przysłowia i jego warianty.