Spreekwoorden quiz

De quiz knipt elk spreekwoord in twee stukken. Je ziet het begin, bijvoorbeeld ‘April doet’, en vult de ontbrekende woorden aan: ‘wat hij wil’. Dat kan door het einde te typen of door het juiste einde aan te tikken. Na elk antwoord verschijnt het hele spreekwoord met zijn betekenis, zodat je ook leert wat je nog niet wist.

Bij typen tellen hoofdletters, accenten, leestekens, spaties en een lidwoord vooraan niet mee. Ook wie het hele spreekwoord intikt, zoals ‘Oost west, thuis best’, heeft het goed. Tikfouten vergeeft de quiz naar de lengte van het einde in letters: tot 4 letters geen, tot 8 letters één, tot 16 letters twee en daarboven drie. Wie ‘wat hij wil’ typt voor ‘wat hij wil’, heeft het dus goed.

Zit je er iets verder naast, dan meldt de quiz dat het bijna goed is en vraagt hij de spelling te controleren. Die poging kost niets. Elk spreekwoord geeft drie pogingen; na de laatste foute poging verschijnt het antwoord. Telt een andere vorm ook, dan staat die daarna onder ‘Telt ook’.

Per spreekwoord zijn er tot twee hints. De eerste toont elke letter van het einde als streepje, de tweede de eerste letter van elk woord. Bij ‘Een vogel in de hand’ zie je eerst __ _____ ___ ____ __ __ _____ en daarna i_ b____ d__ t___ i_ d_ l____. Dat einde telt 23 letters, dus de quiz vergeeft er drie tikfouten in. Wat je na een hint oplost, telt als goed met een hint.

Bij ‘kiezen uit vier’ wordt elk spreekwoord een meerkeuzevraag. Naast het goede einde staan drie einden van andere spreekwoorden, eerst uit hetzelfde thema, zodat de foute antwoordopties ook aannemelijk klinken. Eén keuze beslist, en hints zijn er dan niet.

‘De tien van vandaag’ is een dagelijkse quiz: iedereen die in het Nederlands speelt, krijgt op een dag dezelfde reeks. Eerst komen drie bekende spreekwoorden, dan vier minder bekende en tot slot drie zeldzame. Een nieuwe dag begint om middernacht op de klok van je eigen apparaat. Reeks 1 hoorde bij 21 oktober 2026, en elke dag daarna krijgt het volgende nummer.

Een spreekwoord komt pas terug in de reeks als elk ander spreekwoord van hetzelfde niveau is geweest. Bij de bekende duurt dat minstens 30 dagen, bij de minder bekende en de zeldzame 27. Welk niveau een spreekwoord krijgt, is een inschatting van deze site, en dat geldt ook voor de andere spelregels: niemand legt de regels van een quiz met spreekwoorden officieel vast.

Na de laatste vraag volgt je score in drie delen: ‘goed’, ‘goed met een hint’ en ‘gemist’, met een rij gekleurde vierkantjes. ‘Uitslag kopiëren’ zet het reeksnummer, de vierkantjes, het aantal goed en een link naar deze pagina klaar om te delen, zonder de antwoorden.

Alleen het eerste uitgespeelde spel van een dag telt mee in de statistieken: dagen gespeeld, dagen op rij, je beste dag en het gemiddelde aandeel goed. Speel je de reeks nog eens, dan telt die herhaling niet.

Bij ‘Oefenen’ kies je uit zes thema's, samen goed voor 285 spreekwoorden. Het grootste thema is tijd, geluk en wijsheid, met 69 spreekwoorden.

Per ronde kies je 10, 20 of alle spreekwoorden van de gekozen thema's, willekeurig getrokken en de bekendste eerst. Met ‘alleen bekende spreekwoorden’ blijven er 92 over, geschikt voor kinderen. ‘Alleen spreekwoorden over deze maand’ laat de thema's los en trekt elk spreekwoord dat de huidige maand of een dag daarin noemt.

Een spreekwoord praat over appels, vogels of het weer, maar bedoelt bijna altijd iets anders. ‘De appel valt niet ver van de boom’ gaat in de letterlijke betekenis over fruit dat onder de boom blijft liggen. De figuurlijke betekenis gaat over mensen, en de quiz geeft die zo: ‘Kinderen lijken in hun gedrag en karakter vaak op hun ouders’.

Bij ‘Hoge bomen vangen veel wind’ werkt het net zo. Letterlijk vangen hoge bomen de meeste wind; figuurlijk geldt volgens de quiz: ‘Wie een hoge positie heeft of opvalt, krijgt de meeste kritiek’. Achter veel spreekwoorden zit zo een levenswijsheid, een korte les over hoe mensen zijn of hoe het leven loopt.

Bij ‘Kies de betekenis’ draait de vraag om. Je ziet het hele spreekwoord en kiest uit vier betekenissen. De drie foute horen bij spreekwoorden over een ander idee, zodat twee betekenissen nooit allebei kloppen. Een betekenis typ je nooit: die kies je altijd. Deze vraagvorm werkt in de reeks van vandaag en bij oefenen.

Kort gezegd werkt de quiz zo. Je ziet het begin van een Nederlands spreekwoord en maakt het af: door het einde te typen of door uit vier einden te kiezen. Bij de tweede vraagvorm staat het spreekwoord er helemaal en kies je wat het betekent. Elke dag is er een vaste reeks van tien spreekwoorden, voor iedereen gelijk en van bekend naar zeldzaam. Bij typen tellen hoofdletters, accenten en kleine tikfouten niet, en heb je drie pogingen en tot twee hints. Na elk antwoord volgt de volledige tekst met de betekenis. Oefenen kan per thema of met de weerspreuken van de maand, en een aparte ronde mengt echte en verzonnen spreekwoorden. Elke ronde print je als werkblad.

Een spreekwoord is meestal een volledige zin met een algemene wijsheid, een gezegde of uitdrukking een vaste woordgroep die je in je eigen zin inpast. Dat onderscheid is een werkafspraak van deze site en geen officiële definitie, want in de praktijk lopen de woorden door elkaar.

‘Wie het laatst lacht, lacht het best’ is zo'n zin die op zichzelf staat. ‘De kat uit de boom kijken’ is een uitdrukking voor afwachten hoe iets afloopt. Die vaste woordgroep zet je in een eigen zin, zoals ‘ze kijkt eerst de kat uit de boom’. Een zegswijze is een ander woord voor zo'n vaste uitdrukking met een figuurlijke lading.

Ook de naslagwerken houden de soorten niet streng uit elkaar. F.A. Stoett zette ze in de titel van zijn verzameling naast elkaar: ‘Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden’. Team Taaladvies van de Vlaamse overheid geeft onder de titel ‘Spreekwoorden en gezegden’ een lijst met naslagwerken, zonder definities.

Elk spreekwoord in de quiz staat er als vaste, complete tekst met een begin en een einde. Daardoor is het af te maken: wie het begin hoort, weet bij een bekend spreekwoord meteen hoe het verdergaat.

Van de 285 spreekwoorden noemen er 48 een maand of een dag in die maand, vaak een heiligendag. Elke maand heeft er minstens drie, en mei, november en december hebben er vijf. Zulke weerspreuken horen bij wat het KNMI de volksweerkunde noemt: ervaringsregels, vaak op rijm, over wat het weer van een dag of maand zou voorspellen.

Of zulke voorspellingen uitkomen, onderzocht het KNMI onder meer in ‘De zin en onzin van winterverwachtingen’ van 11 november 2005. Volgens dat stuk zijn er veel weerspreuken en andere ervaringsregels in omloop die zouden aangeven of de winter koud wordt. Voor de regel dat een warme oktober een strenge winter brengt, vond het KNMI een lichte tendens, ‘maar die is zo klein dat het net zo goed toeval kan zijn’. In de quiz staat een verwante regel: ‘Blinkt oktober in zonnegoud, de winter volgt dan snel en koud’.

Beter scoort de regel van de IJsheiligen, in de volksweerkunde de dagen van 11 tot en met 14 mei: daarna zou het niet meer vriezen. Volgens het KNMI vroor het in De Bilt sinds 1901 in maar negen jaren nog na 14 mei. De regel klopte daarmee tot en met 2016 in 92 procent van de jaren. ‘Voor Servaas geen zomer, na Servaas geen winter’ valt precies in die dagen.

De laatste vorst op of na de IJsheiligen viel in 2020, de keer daarvoor in 1973. In het bericht ‘Laatste nachtvorst valt steeds vroeger’ meldt het KNMI bovendien dat de laatste vorstdag ongeveer tien dagen eerder is gaan vallen. Ook de dag van Maria Lichtmis in februari is volgens het KNMI in de volksweerkunde een merkeldag; in de quiz hoort daar ‘Lichtmis donker maakt de boer tot jonker’ bij.

De quiz behandelt weerspreuken dus als wat ze zijn: spreekwoorden over het weer, geen weersverwachting. De betekenis na het antwoord zegt steeds wat de spreuk zou voorspellen, niet dat het ook uitkomt.

In de ronde ‘Echt of verzonnen?’ krijg je tien zinnen die allemaal als een spreekwoord klinken. Tussen drie en zeven daarvan zijn voor deze site verzonnen; hoeveel precies, wordt per ronde willekeurig getrokken. Tellen helpt dus niet om de laatste antwoorden te raden. Na elk antwoord zie je wat een echt spreekwoord betekent, of hoe een verzonnen spreekwoord is gemaakt.

Er zitten 71 verzonnen spreekwoorden in het spel. Ze lenen de vorm van echte: een tegenstelling, een vaste opbouw met ‘Wie’ vooraan, een beeld uit de boerderij of de oude keuken, soms een rijm. Het voorbeeld van deze pagina komt in het spel nooit voor: ‘Een volle kruik loopt niet over de drempel’. De uitleg die de quiz erbij geeft: Verzonnen. Klinkt als 'Holle vaten klinken het hardst', met een kruik uit de oude keuken.

Aan de vorm is het verschil dus moeilijk te zien, want die is bij een nepspreekwoord juist geleend. Wat telt, is of je de zin eerder hebt gehoord of gelezen. Vorm en betekenis van een echt spreekwoord zijn vaak na te zoeken in de klassieke verzamelingen die verderop staan.

Elke ronde kun je als werkblad printen: de reeks van vandaag, een oefenronde of een ronde met echte en verzonnen spreekwoorden. Op het blad staat het begin van elk spreekwoord met een lijn voor het einde; in de ronde met nepspreekwoorden staan bij elke zin twee hokjes om aan te kruisen. Het antwoordenblad volgt op de tweede pagina, met bij elk spreekwoord de betekenis. Alleen het blad komt op papier.

Op de basisschool passen spreekwoorden in de leerlijnen van SLO, beschreven in ‘Leerstoflijnen mondelinge taalvaardigheid beschreven’ uit 2015. Voor groep 5 en 6 staat daar: ‘Leerlingen leren meer spreekwoorden en uitdrukkingen en gebruiken ze ook zelf’. Voor groep 7 en 8 komen daar metaforen bij. Die leerstoflijnen zijn een hulpmiddel, geen verplichting.

De vernieuwde kerndoelen van 10 juni 2026 (Stb. 2026, 198) noemen het woord spreekwoord niet. Wel staan in kerndoel 9 ‘figuurlijk taalgebruik, rijm en ritme’, en kerndoel 2 vraagt om het ‘inzetten en uitbreiden van woordenschat’. Hoe groot een woordenschat al is, schat de woordenschattest.

Ook buiten school werkt een geprint blad: als ronde in een pubquiz, op een familiedag of als tijdverdrijf met ouderen in een groep. Iemand leest dan het begin voor en de anderen vullen aan. Wie spreekwoorden liever in plaatjes raadt, vindt ze bij de emoji raadsels.

Dat is niet vast te stellen, want voor het Nederlands is geen lijst van de bekendste spreekwoorden gepubliceerd. Het grootste onderzoek naar vaste zegswijzen in het Nederlands van nu is de publieksenquête ‘Maak dat de kat wijs’ van de Rijksuniversiteit Groningen, gestart in het Weekend van de Wetenschap.

Volgens de eerste resultaten, die LOT, de Landelijke Onderzoeksschool Taalwetenschap, op 29 september 2021 publiceerde, vulden 12.941 mensen de vragenlijst van 2019 in, vooral uit Nederland en Vlaanderen. De conclusie: ‘Hoewel spreekwoorden een beetje op hun retour zijn, gebruiken we dagelijks volop uitdrukkingen’. Die leren we volgens het onderzoek niet alleen als we jong zijn, maar ook op latere leeftijd.

Wie de vorm of betekenis van een spreekwoord wil nakijken, kan terecht bij twee klassieke verzamelingen, allebei online op DBNL, de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren. De verzameling van F.A. Stoett verscheen voor het eerst in 1901; de 4e druk kwam uit in 1923 en 1925. P.J. Harrebomée gaf zijn Spreekwoordenboek der Nederlandsche taal tussen 1858 en 1862 uit in drie delen, in de spelling van zijn tijd.

Geen instantie legt vast hoe een spreekwoord precies moet luiden. De spreekwoorden van deze quiz zijn voor de site gekozen en geschreven, in de vorm die in Nederland gangbaar is. Een oudere of regionale vorm telt alleen als die bij het spreekwoord is opgenomen: bij ‘Oude bomen moet je niet verplanten’ is ook ‘moet men niet verplanten’ goed.