Stad, land, rivier: letter, klok en antwoorden

Een ronde begint met een tik op Trek een letter. De letter draait kort en valt dan op een van de letters die nog in de trekking zitten. Daarna loopt de timer, of speelt de groep zonder klok. Wie alle kolommen heeft gevuld, beëindigt de ronde met de knop Stop! Vervolgens toont het scherm per kolom voorbeelden die met de getrokken letter beginnen.

Bij het openen staat een ronde op 90 seconden, een keuze van deze site. De lengte is ook in te stellen op 30 seconden, 1 minuut, 2 minuten of 3 minuten, of op Geen timer: dan eindigt de ronde met de stopknop. De laatste 5 seconden tikken hoorbaar. Aan het eind klinken drie tonen en trilt een telefoon, als de browser dat toestaat. De schakelaar Geluid en trillen zet beide uit.

Na de stopknop is de ronde meteen voorbij, of krijgen de anderen nog 10 seconden, 20 seconden of 30 seconden om hun woord af te maken. Dat regelt de instelling Als iemand stop roept. Met Ronde beëindigen eindigt een ronde op elk moment, en tijdens een ronde met timer werken Pauze en Verder. Zolang de klok loopt, blijft het scherm aan waar de browser dat ondersteunt.

Na elke ronde staan per aangevinkte kolom hoogstens 6 voorbeelden, met een link naar de volledige lijst. Voor de letter M zijn de eerste steden bijvoorbeeld Maastricht, Middelburg en Medemblik, en de eerste rivieren Maas, Mark en Mississippi. Een kolom die de groep zelf bedenkt, heeft geen lijst. Er is geen account en geen spel via internet: één telefoon of laptop voor de groep, de antwoorden op papier of in je hoofd.

Je speelt het met pen en papier. Elke speler tekent kolommen, bijvoorbeeld stad, land, rivier, dier, beroep en plant, en per ronde bepaalt de groep één beginletter. Daarna schrijft iedereen in elke kolom een woord dat met die letter begint. Wie als eerste alles heeft ingevuld, mag stop roepen, en vanaf dat moment schrijft niemand meer iets op. Dan leest de groep de antwoorden voor en vergelijkt ze.

Een antwoord dat niemand anders heeft, levert de meeste punten op. Een woord dat een medespeler ook heeft, telt minder, en een open vak of een fout antwoord telt niet. Bij twijfel over een woord beslist de groep samen. Daarna volgt een nieuwe ronde met een nieuwe letter, tot het alfabet op is of tot de groep ophoudt. Wie dan de meeste punten heeft, wint.

Het spelregelblad 'Jongens, Meisjes' van Metafoor Onderwijs, genoemd naar de eerste twee kolommen, beschrijft hoe de letter ontstaat. Eén speler zegt hardop 'A' en gaat in stilte verder met de volgende letters, in eigen tempo. Een tweede speler roept op een willekeurig moment stop. De letter waarbij de eerste speler is gebleven, geldt voor die ronde. De volgende ronde schuiven de rollen een plek door.

Op hetzelfde blad roept wie alles heeft ingevuld 'STOP', waarna niemand meer iets opschrijft. Het spel loopt tot elke letter aan bod is gekomen, al mag een groep ook eerder stoppen. Geen bond of uitgever legt de spelregels vast. Elke groep speelt met eigen afspraken, en de beginstand van deze spelhulp is een keuze van de site. De trekking op het scherm neemt de rol over van wie in stilte de letters afgaat.

De trekking kent de 26 letters van het Nederlandse alfabet, maar bij het openen doen er 23 mee: Q, X en Y staan uit. Dat is een keuze van deze site. Het zijn de letters waarvoor de lijsten in de beginkolommen de minste antwoorden hebben, waarbij elke kolom voor hoogstens 3 antwoorden meetelt. Ook het spelregelblad 'Jongens, Meisjes' zegt: "Letters als Q, X en Y zijn vaak wat lastig in dit spel."

Een tik op een letter zet hem aan of uit, en Terug naar de gewone letters herstelt de beginstand. Elke letter die in de trekking zit, heeft dezelfde kans: de willekeurige letter komt uit de toevalsgenerator van de browser. Een getrokken letter komt in hetzelfde spel pas terug als elke letter in de trekking aan de beurt is geweest. Wat er voor de moeilijke letters wel bestaat, staat bij de lastigste letters.

De ij telt in dit spel als een i gevolgd door een j. Taaladvies.net van de Nederlandse Taalunie zet woorden die met ij beginnen, zoals ijdel en IJsland, bij de i in een alfabetische lijst. Onze Taal legt uit dat de ij uit twee letters bestaat. Daarom is IJssel hier een antwoord bij de I, net als IJsselstein. Met een hoofdletter krijgt de ij volgens Taaladvies.net twee hoofdletters: IJsland, niet Ijsland.

Veel mensen zeggen het alfabet op als 'x, ij, z'. Volgens Onze Taal leerden velen het zo in de klas, terwijl die letter eigenlijk i-grec of ypsilon heet. In de trekking is de Y daarom een eigen letter, los van de IJ. Een accent verandert de letter niet, en een naam met 's- of 't vooraan telt bij de letter erna: 's-Hertogenbosch telt dus voor de H. Dat zijn de regels van de spelhulp; een groep kan iets anders afspreken.

Een dier met de Q is de quokka, een stad met de X is Xi'an en het enige land met de Q is Qatar. Een land met de X of de Y staat niet tussen de 195 staten van de lijst. Voornamen zijn er wel, zoals Xander, Xavier en Xenia bij de X, en bij de Y kent de lijst onder meer de rivier Yamuna.

Van de drie letters heeft de Y de meeste antwoorden in de 6 beginkolommen: 49, tegen 30 voor de Q en 29 voor de X. Per kolom staan hieronder de eerste antwoorden zoals de spelhulp ze toont; buitenlandse steden zonder land erbij.

De meeste steden met deze letters liggen in China, omdat de lijst buiten Nederland alleen hoofdsteden en grote steden bevat. Een vak met 'geen' betekent niet dat er geen goed woord bestaat, alleen dat de spelhulp er geen kent. Groepen die de Q, X of Y toch willen spelen, zetten de letter met één tik weer aan.

Bij het openen staan 6 kolommen aangevinkt: stad, land, rivier, dier, beroep en plant. Daarnaast kun je voornaam, groente of fruit, eten, voorwerp, kleur, sport, muziekinstrument, lichaamsdeel en kleding kiezen, samen 15 categorieën met een eigen lijst. Een tik voegt een kolom toe of haalt hem weg, en de voorbeelden na de ronde volgen die keuze.

Alle categorieën hebben in de lijsten een vaste betekenis. Een beroep is wat iemand voor werk doet, een plant is een bloem, boom of andere plant, en bij de dieren staan soorten en rassen, zoals giraf en geit. Groente of fruit staat apart van eten: bij eten staan eerst gerechten, daarna groente en fruit. Een voornaam kan een jongens- of meisjesnaam zijn.

Wie iets anders wil, voegt hoogstens 4 eigen kolommen toe, bijvoorbeeld films, merken of beroemdheden. Een eigen kolom blijft alleen in deze browser bewaard en heeft geen lijst met antwoorden. Het blad van Metafoor Onderwijs gebruikt jongensnamen, meisjesnamen, dieren, landen, steden, merken en vruchten. Als tip noemt het extra categorieën, zoals beroemdheden of bloemen en planten, om het spel moeilijker te maken.

Metafoor Onderwijs geeft in zijn spelregels 10 punten voor een uniek antwoord, 5 voor elk woord dat meer spelers hebben opgeschreven en 0 voor een leeg vak. Met de zeven categorieën van dat blad zijn er per ronde hoogstens 70 punten te halen. Wie vier unieke antwoorden heeft en twee die een ander ook had, komt zo op 50.

De spelhulp toont een tweede puntentelling als keuze. Daarin krijgt wie als enige iets in een kolom heeft ingevuld 15 punten, en blijven 10 en 5 voor de rest. Wie in één kolom als enige iets heeft, plus drie unieke en twee gedeelde antwoorden, komt daar op 55. Een fout of leeg vak blijft 0.

Het scoreblad bij Spelen houdt de stand bij voor 2 tot 8 spelers met hun namen. Elke getrokken letter voegt een rij toe met een vak per speler voor de punten van die ronde. De totalen en wie aan kop gaat, tellen meteen mee. Met Laatste rij weghalen verdwijnt een rij, en Scores wissen wist alles na een tweede tik.

De keuze Puntentelling is een geheugensteun: de spelhulp telt zelf geen punten. Gespeelde letters, eigen kolommen, namen, punten, de puntentelling en de geluidsschakelaar blijven alleen in deze browser bewaard. Niets daarvan gaat naar een server of komt in de link van de pagina.

Onder Antwoorden zoeken kies je een letter, ook een moeilijke, en een kolom of alle kolommen tegelijk. Is er één kolom gekozen, dan zegt het veld Een antwoord controleren of een getypt woord in die lijst staat. Begint het woord met een andere letter, dan volgt een waarschuwing, en staat het bij een andere kolom, dan noemt de spelhulp die. Hoofdletters, accenten, spaties, streepjes en apostrofs tellen daarbij niet mee. Bij een buitenlandse stad staat het land tussen haakjes.

Steden komen uit GeoNames (licentie CC BY 4.0): elke plaats in Nederland met minstens 15.000 inwoners, en daarbuiten hoofdsteden en plaatsen vanaf 300.000 inwoners. Ook de Nederlandse namen komen uit GeoNames, en per gemeente telt één plaats, de hoofdplaats of de grootste; Nederlandse plaatsen staan eerst, daarna gaat het op grootte. Zo bevat de lijst 2.223 steden. Rivieren komen uit Wikidata (licentie CC0): 284 in totaal, eerst Nederlandse rivieren vanaf 20 kilometer, dan rivieren vanaf 1.000 kilometer elders.

De 195 landen hebben de namen uit de lijst Buitenlandse Aardrijkskundige Namen van de Nederlandse Taalunie. De andere kolommen zijn eigen lijsten van deze site, samen 2.515 antwoorden, gezinsvriendelijk en zonder merken. Alles bij elkaar kent de spelhulp 5.217 antwoorden. Een woord dat ontbreekt, kan toch goed zijn: de groep beslist, en de lijsten zijn niet volledig of officieel.

Een wettelijke definitie van een stad bestaat in Nederland niet. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) telde op 1 januari 2026 342 gemeenten, maar de lijst kijkt naar plaatsen. Per gemeente staat er één plaats in: Zaanstad wel, Zaandam niet, en ook een wijk als Ypenburg in Den Haag ontbreekt. Woorden zoeken die je met losse letters kunt leggen, is een andere taak: dat doet woorden maken met letters.

Onder Printen maakt de spelhulp een leeg invulblad met een regel voor de naam, een kolom voor de letter, de aangevinkte en eigen kolommen en een kolom voor de punten. Het blad heeft naar keuze 10, 15, 20 of 26 rijen, bij het openen 15, en onderaan een rij voor het totaal.

Met meer dan vijf kolommen print het blad liggend op A4, met vijf of minder staand, zodat elk vak groot genoeg blijft om in te schrijven. Bij 26 rijen past elke letter van het alfabet op één blad. Wie wil, voegt een pagina met een scoreblad toe waarop de namen van de spelers al staan. Printen gaat via het gewone printvenster van de browser.

De kerndoelen voor het primair onderwijs noemen het spel niet, maar wel de vaardigheden die het oefent. Het Besluit vernieuwde kerndoelen Nederlands en rekenen en wiskunde (Stb. 2026, 198) geldt sinds 1 augustus 2026. Kerndoel 2 noemt het inzetten en uitbreiden van woordenschat, en kerndoel 6 inzicht in regels en procedures voor spelling.

In het spel komt dat samen: leerlingen zoeken woorden binnen een categorie en schrijven namen van steden, landen en rivieren met een hoofdletter. De ij met twee hoofdletters en de y als eigen letter zijn vaste spellingvragen. Op een digibord toont de spelhulp de letter en de klok voor de hele klas, terwijl de leerlingen op papier schrijven. Na de ronde zijn de voorbeelden een begin voor een gesprek over welk antwoord telt.