Gra w państwa-miasta: litera, stoper i podpowiedzi

Runda zaczyna się od przycisku „Losuj literę”: litery migają przez niecałą sekundę, po czym zatrzymuje się jedna. Wszyscy wpisują na swoich kartkach słowa na tę literę, po jednym w każdej kolumnie. Czas odmierza stoper na ekranie, a kto wcześniej wypełni cały wiersz, stuka „Stop!”. Potem gra pokazuje przykładowe odpowiedzi do zaznaczonych kolumn, a punkty za rundę można wpisać do tabeli wyników pod spodem.

Losowanie litery odbywa się w przeglądarce, która korzysta z kryptograficznego generatora liczb losowych (crypto.getRandomValues). Gra odrzuca wyniki, które dałyby którejś literze przewagę, więc każda litera, która została w losowaniu, ma tę samą szansę. W jednej grze żadna litera nie pada dwa razy, a gdy wypadną wszystkie, gra o tym mówi. Gdy w ustawieniach urządzenia włączone jest ograniczenie ruchu, krótka animacja losowania znika.

Ustawienie „Czas rundy” ma do wyboru długości: 30 sekund, 1 minuta, 90 sekund, 2 minuty i 3 minuty, a także opcję „Bez stopera”. Po otwarciu strony runda trwa 90 sekund, co jest wyborem tej strony, a nie regułą gry. Przez ostatnie 5 sekund słychać tykanie, a na koniec trzy sygnały i wibracja telefonu, jeśli przeglądarka na nią pozwala. Przełącznik „Dźwięk i wibracje” wyłącza jedno i drugie.

W czasie odmierzanej rundy ekran nie gaśnie tam, gdzie przeglądarka obsługuje blokadę wygaszania (Screen Wake Lock), a „Pauza” i „Wznów” zatrzymują i wznawiają odliczanie. Przycisk „Stop!” jest dla osoby, która wypełniła wszystkie kolumny. Ustawienie czasu po okrzyku decyduje, czy runda kończy się od razu, czy pozostali dostają chwilę na dokończenie słowa: 10 sekund, 20 sekund lub 30 sekund. „Zakończ rundę” przerywa rundę w każdej chwili.

Po rundzie gra pokazuje do 6 przykładowych odpowiedzi na literę tej rundy w każdej zaznaczonej kolumnie, a gdy jest ich więcej, odnośnik do pełnej listy w wyszukiwarce. Przy własnych kolumnach widać napis „bez listy”, bo gra nie ma dla nich gotowych słów. Nie ma tu kont, serwera ani gry przez internet: jeden telefon albo komputer służy całej grupie, a odpowiedzi trafiają na papier.

Każda osoba rysuje na kartce tabelkę: pierwsza kolumna jest na literę, kolejne kolumny to kategorie, na przykład państwo, miasto, rzeka czy roślina, a ostatnia służy do punktów. Po wylosowaniu litery wszyscy naraz szukają słów, które się od niej zaczynają, po jednym w każdej kategorii. Rundę kończy umówiony czas albo okrzyk „stop” osoby, która pierwsza wypełniła cały wiersz. Potem gracze czytają odpowiedzi kolumna po kolumnie i przyznają punkty: więcej za słowo, którego nikt inny nie wpisał, mniej za powtórzone, nic za puste pole albo błąd.

Litera zmienia się co rundę, a gra trwa, dopóki grupa ma ochotę albo dopóki nie skończą się litery. Wygrywa osoba z największą sumą punktów. Żadna organizacja nie wydaje oficjalnego regulaminu, więc zasady gry, takie jak długość rundy, punktacja i to, które słowa się liczą, ustala grupa, zwykle przed pierwszą rundą.

Bez telefonu literę wybiera się zwykle tak: jedna osoba recytuje w myślach alfabet, a inna w dowolnej chwili mówi „stop”. Litera, na której recytacja się zatrzymała, obowiązuje w rundzie. Gdy „stop” pada szybko, częściej wypadają litery z początku alfabetu, a losowanie w przeglądarce daje każdej literze tę samą szansę.

Szkolną odmianę gry opisał na swojej stronie w serwisie gov.pl Zespół Szkół Centrum Kształcenia Rolniczego w Kowalu. Uczniowie pracowali w małych zespołach i na karcie pracy wpisywali nazwy państw, miast oraz dyscyplin sportowych na wskazaną literę. Punkty przyznawano za odpowiedzi poprawne i niepowtarzające się, a grano kilka rund. Szkoła nie podała, ile punktów dawała każda odpowiedź.

Gra zna 35 liter, ale na starcie nie losuje wszystkich. Według dr. hab. Adama Wolańskiego z Poradni językowej PWN współczesny polski alfabet ma 32 litery, a w niezaadaptowanych zapożyczeniach dochodzą do nich Q, V i X. Wszystkie można wybrać w wyszukiwarce odpowiedzi i włączyć do losowania.

Litery wykluczone na starcie to Ą, Ć, Ę, Ń, Ó, Q, V, X, Y i Ź, więc losowanie liter obejmuje wtedy 25 z nich. To wybór tej strony, a nie reguła gry. Wyłączone są litery, na które 6 kolumn startowych ma najmniej odpowiedzi, przy czym w każdej kolumnie gra liczy najwyżej 3 słowa. Na Ą, Ę, Ń i Ó listy gry nie mają ani jednej odpowiedzi.

Polskie znaki, czyli litery z ogonkiem, kreską, kropką albo przekreśleniem, są w grze osobnymi literami. Łódź to odpowiedź na Ł, a nie na L, a ślimak na Ś, a nie na S. Ł, Ś i Ż zostają w losowaniu, bo w kolumnach startowych listy mają na nie odpowiednio 49, 41 i 31 odpowiedzi.

Każdą literę można stuknąć, żeby ją wyłączyć albo włączyć z powrotem, a „Przywróć zwykłe litery” przywraca zestaw startowy. Włączenie Y albo Ć oznacza rundy, w których pasują głównie nazwy zagranicznych miast; przykłady są w zestawieniu trudnych liter. Słowo na wylosowaną literę bywa też hasłem w grze w gorącego ziemniaka, gdzie odpowiada się na głos, po kolei.

Gra ma 15 kolumn z gotowymi odpowiedziami i na start zaznacza 6 z nich: „Państwo”, „Miasto”, „Rzeka”, „Imię”, „Zwierzę” i „Roślina”. Nazwa gry pochodzi od dwóch pierwszych kolumn, państwa i miasta. Pozostałe kategorie to rzecz, zawód, owoc lub warzywo, jedzenie, kolor, sport, instrument muzyczny, część ciała i ubranie.

Kolumny różnią się liczbą gotowych odpowiedzi. Najwięcej ma „Miasto”: 2322, najmniej „Instrument muzyczny”: 83. Kolumna „Zwierzę” ma ich 342, „Rzecz” 330, a „Zawód” 274. Kolumna „Jedzenie” zaczyna od potraw, a dopiero potem wymienia owoce i warzywa.

Stuknięcie w nazwę kolumny dodaje ją albo usuwa, a odpowiedzi po rundzie pokazują się tylko dla zaznaczonych. Grupa może też dodać do 4 własnych kolumn, każdą o nazwie do 24 znaków, na przykład bajki, góry albo imiona żeńskie. Własne kolumny zostają tylko w tej przeglądarce. Każda dodatkowa kolumna wydłuża wypełnianie wiersza, więc czas rundy i liczba kategorii zależą od siebie.

Na Y listy gry mają prawie wyłącznie nazwy spoza Polski: 34 miasta, na przykład Yantai i Yangzhou, i 3 rzeki, a jedyne zwierzę na Y to yorkshire terrier. Na U pasują państwa Uganda, Ukraina, Urugwaj i Uzbekistan, a na Ż zwierzęta żaba, żyrafa, żółw i żubr.

Najrzadsza litera, na którą listy mają cokolwiek, to Ź: 2 odpowiedzi w 6 kolumnach startowych (źrebię i źrebak). Zestawienie niżej obejmuje wyłączone litery, które mają jakąkolwiek odpowiedź, oraz 6 liter z losowania z najmniejszą liczbą odpowiedzi.

Na Q, V i X niemal wszystkie odpowiedzi to miasta spoza Polski, takie jak Qingdao, Vadodara i Xi'an. Kolumna, której brak w wierszu, nie ma w listach gry żadnej odpowiedzi na tę literę.

Punktacja nie ma jednego oficjalnego wzoru, a tabela wyników przypomina dwie często spotykane wersje. Unikalna odpowiedź to słowo, którego w danej kolumnie nie wpisał nikt inny, a powtórzona odpowiedź pojawia się u co najmniej dwóch osób. W wersji 2/1/0 unikalna daje 2 punkty, powtórzona 1 punkt, a puste pole albo błąd nic.

Wersja 20/10/5/0 dodaje premię: 20 punktów za jedyną odpowiedź w kolumnie, gdy nikt inny nie wpisał tam niczego. Unikalna odpowiedź daje wtedy 10 punktów, a powtórzona 5 punktów. Obie wersje to zasady domowe, więc grupa może wybrać inną albo umówić się, czy błąd ortograficzny unieważnia słowo.

Przykład: w rundzie na M ktoś ma cztery odpowiedzi unikalne i dwie powtórzone. W wersji 2/1/0 zdobywa 10 punktów. W wersji 20/10/5/0, gdy jedna z unikalnych odpowiedzi jest jedyną w swojej kolumnie, ta sama runda daje 60 punktów.

Tabela wyników w przeglądarce przyjmuje od 2 do 8 osób z imionami. Każda wylosowana litera dodaje wiersz, a gracze wpisują punkty za rundę; sumy i osoba na prowadzeniu zmieniają się na bieżąco. Wybór punktacji jest tylko przypomnieniem zasad: tabela niczego nie ocenia, sumuje wpisane liczby. „Usuń ostatni wiersz” cofa pomyłkę, a „Wyczyść wyniki” po dwóch stuknięciach zeruje tabelę.

Wylosowane litery, własne kolumny, imiona, punkty, wybrana punktacja i ustawienie dźwięku zostają w pamięci tej przeglądarki (local storage), osobno dla każdej wersji językowej strony. Nie trafiają do linku ani na żaden serwer. W linku zapisują się tylko ustawienia: widok, kolumny, wyłączone litery, czas rundy, dodatkowe sekundy po „stop”, litera i kolumna wyszukiwarki oraz liczba wierszy do druku.

Widok „Szukaj odpowiedzi” pokazuje odpowiedzi na dowolną z 35 liter, także na wyłączone, w jednej kolumnie albo we wszystkich naraz. Przy wszystkich kolumnach widać po kilka pierwszych słów, a przycisk „Pokaż wszystkie” rozwija resztę. Przy miastach spoza Polski w nawiasie stoi nazwa państwa.

Pole „Sprawdź odpowiedź” działa, gdy wybrana jest jedna kolumna. Mówi, czy słowo jest na jej liście, ostrzega, gdy zaczyna się na inną literę niż wybrana, i wymienia inne kolumny, w których listy je mają. Porównanie pomija wielkość liter, spacje, łączniki, apostrofy i znaki diakrytyczne wewnątrz słowa. Pierwsza litera musi się jednak zgadzać, bo słowa „zubr” gra szuka wśród odpowiedzi na Z, a żubr stoi pod Ż.

Miasta pochodzą z bazy GeoNames (licencja CC BY 4.0): wszystkie polskie miejscowości od 15 000 mieszkańców, a z reszty świata stolice i miasta od 300 000 mieszkańców. Polskie nazwy też pochodzą z GeoNames, a z każdej gminy trafia na listę tylko jedna miejscowość. Rzeki pochodzą z Wikidanych (CC0): polskie od 20 km długości, a z reszty świata te od 1000 km. Na W lista rzek zaczyna się od Wisły, która według Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej MEN ma 1047 km.

Nazwy 195 państw, czyli członków ONZ oraz Watykanu i Palestyny, pochodzą z „Urzędowego wykazu nazw państw i terytoriów niesamodzielnych”. Wydaje go Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w skrócie KSNG. Dlatego na N gra podaje Naoero: pod tą nazwą wykaz KSNG wymienia dziś Nauru.

Razem listy mają 5786 odpowiedzi: 2322 miasta, 871 rzek, 195 państw i 2398 słów w pozostałych kolumnach, spisanych dla polskiej wersji. Te ostatnie są rodzinne, bez nazw marek i bez alkoholu. Listy nie są kompletne ani urzędowe. Główny Urząd Statystyczny (GUS) w zestawieniu „Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2026 r.” podaje 2479 gmin i 1026 miast, a gra zna tylko większe z tych miast.

Słowo, którego nie ma w listach, wciąż może być dobrą odpowiedzią: o tym, co się liczy, decyduje grupa. Odwrotne zadanie, czyli układanie słów z liter, które ktoś ma w ręku, wykonuje wyszukiwarka słów z liter.

Widok „Drukuj tabelkę” przygotowuje pustą tabelkę do druku: na górze linia „Imię:”, potem kolumna „Litera”, zaznaczone i własne kolumny oraz kolumna „Punkty”. Pod wierszami odpowiedzi jest wiersz „Suma”.

Liczbę wierszy wybiera się spośród wartości 10, 15, 20 i 26, a domyślnie szablon ma 15 wierszy. Przy wielu kolumnach arkusz drukuje się poziomo, żeby kategorie się zmieściły. Opcja „Dodaj stronę z tabelą wyników” dokłada drugą stronę z tabelą wyników i imionami graczy wpisanymi w widoku gry.

Wydruk idzie przez zwykłe okno drukowania przeglądarki, więc zamiast drukarki można tam wybrać zapis do pliku PDF, jeśli przeglądarka to oferuje. Kartki przydają się, gdy grupa gra przy stole bez telefonu albo gdy każda osoba potrzebuje własnej tabelki na kilka rund.

Gra ćwiczy pisownię nazw własnych. Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN opisuje ją w „Zasadach pisowni i interpunkcji polskiej” z 2024 roku. Wielką literą pisze się według nich nazwy państw, miast i inne nazwy geograficzne, w tym nazwy rzek, a także imiona. Listy gry stosują tę pisownię: Wisła i Łódź wielką literą, a żubr i łubin małą.

Nowa podstawa programowa, ogłoszona w rozporządzeniu Ministra Edukacji z 11 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 378), obejmuje w kształceniu językowym słownictwo i ortografię. Samej gry nie wymienia, ale tabela z kolumnami ćwiczy jedno i drugie: szukanie słów z różnych dziedzin i poprawny zapis.

Dla dzieci grupa może zostawić mniej kolumn, wybrać 3 minuty na rundę albo wyłączyć kolejne trudne litery; każda z tych zmian to jedno stuknięcie. W klasie wystarczy jeden telefon albo komputer podłączony do rzutnika i wydrukowane tabelki.