Jaki to rodzaj rzeczownika?

Po wpisaniu rzeczownika wyszukiwarka pokazuje go z zaimkiem wskazującym, na przykład „ta kobieta”, oraz nazwę jego rodzaju. Rodzaj gramatyczny to stała cecha rzeczownika, od której zależy forma przymiotnika, zaimka i czasownika w czasie przeszłym: ta nowa kobieta przyszła, to nowe okno pękło. Polszczyzna nie ma rodzajników, więc zamiast der czy la pojawia się ten, ta albo to. Niżej stoi liczba mnoga z ci lub te, bo w niej rodzaje układają się inaczej niż w liczbie pojedynczej. Przy nazwach męskich wynik rozróżnia trzy podrodzaje: męskoosobowy, męskozwierzęcy i męskorzeczowy. Na końcu pojawia się reguła końcówki z odsetkiem policzonym na słowniku narzędzia oraz informacja, czy wpisane słowo tę regułę potwierdza, czy jest wyjątkiem. Forma mnoga, taka jak dzieci, prowadzi prosto do hasła dziecko.

Kilka słów rozdzielonych przecinkami, najwyżej 30 naraz, daje tabelę: wyraz, forma z ten, ta lub to, rodzaj i ewentualny dopisek. Pod polem czekają gotowe przykłady: kot, nauczyciel, mężczyzna, drzwi, dzieci. Wpisane słowo i wybrany język trafiają do linku, który da się skopiować i wysłać dalej. Wpisany tekst nie opuszcza przeglądarki, a pliki słownika pobierają się z tej samej witryny.

Rodzaj męski rozpoznaje się po zaimku „ten”, żeński po „ta”, a nijaki po „to”. Ten zaimek wskazujący wstawia się przed wyraz w mianowniku liczby pojedynczej, czyli w formie podstawowej, odpowiadającej na pytanie kto? co?

• ten dom, ta noc, to okno: trzy rodzaje w najprostszej postaci;
• ten dobry chleb, ta dobra woda, to dobre wino: ten sam podział widać w przymiotniku, który w szkole sprawdza się pytaniami jaki?, jaka?, jakie? (SGJP);
• te koty, te kobiety, te okna: w liczbie mnogiej test przestaje odróżniać te trzy rodzaje.

Test działa tylko na formie podstawowej. W dopełniaczu zaimek przybiera postać tego lub tej, a w liczbie mnogiej zostają już tylko dwie możliwości. Stąd szkolne polecenie, by rodzaj określać zawsze w mianowniku liczby pojedynczej.

Rodzaj męski dzieli się na trzy podrodzaje, które różnią się biernikiem, czyli przypadkiem odpowiadającym na pytanie kogo? co? (Rada Języka Polskiego). Porównuje się go z dopełniaczem (kogo? czego?) i z mianownikiem.

• męskoosobowy: biernik brzmi jak dopełniacz w obu liczbach, np. widzę nowego robotnika i widzę nowych robotników;
• męskożywotny, w SGJP nazywany męskozwierzęcym: biernik równa się dopełniaczowi tylko w liczbie pojedynczej, np. widzę młodego słonia, ale widzę młode słonie;
• męskorzeczowy, czyli męskonieżywotny: biernik brzmi jak mianownik, np. widzę wysoki dom i widzę wysokie domy.

Wyszukiwarka nazywa te podrodzaje tak jak SGJP, który oznacza je skrótami m1, m2 i m3. Przykładowo ten nauczyciel to rodzaj męskoosobowy, a ten dom męskorzeczowy. Przy słowie kot pojawiają się dwa znaczenia: zwierzę w rodzaju męskozwierzęcym i rzadsze znaczenie osobowe w rodzaju męskoosobowym.

W liczbie mnogiej zostają tylko dwa rodzaje: męskoosobowy z zaimkiem ci i niemęskoosobowy z zaimkiem te (Rada Języka Polskiego). Rada zaleca właśnie taki podział: trzy rodzaje w liczbie pojedynczej, dwa w mnogiej.

Męskoosobowe są nazwy mężczyzn: ci nauczyciele, ci mężczyźni. Cała reszta należy do rodzaju niemęskoosobowego, także nazwy kobiet i dzieci: te kobiety, te dzieci, te koty, te domy. Dlatego o grupie kobiet mówi się „te”, tak samo jak o zwierzętach i przedmiotach.

Osobną grupę tworzą rzeczowniki przymnogie, po łacinie plurale tantum. Nie mają liczby pojedynczej, więc nie da się ich przypisać do rodzaju męskiego, żeńskiego ani nijakiego (SGJP). Należą do nich drzwi, nożyczki, spodnie, urodziny i skrzypce, a wśród nazw osób rodzice.

Rodzaj takich słów widać tylko w liczbie mnogiej: te drzwi, ale ci rodzice. SGJP oznacza te grupy jako p1 i p2, a wynik opisuje je jako rzeczowniki przymnogie męskoosobowe lub niemęskoosobowe. W słowniku narzędzia stanowią 1,2% wszystkich haseł.

Końcówka mianownika przewiduje rodzaj z dużą pewnością, choć nigdy bez wyjątków. Według Rady Języka Polskiego spółgłoska wskazuje zwykle rodzaj męski, -a oraz -i rodzaj żeński, a -o, -e i -ę rodzaj nijaki.

Odsetki poniżej policzono na słowniku, z którego korzysta wyszukiwarka, czyli na 124 065 rzeczownikach z SGJP. Każdy odsetek to udział haseł zgodnych z regułą, a nie liczba przepisana z podręcznika gramatyki.

Najliczniejszą grupę tworzą nazwy na -ść, takie jak ta miłość: 61 072 hasła. Tylko 10 z nich ma inny rodzaj. Ta masa rzeczowników odprzymiotnikowych sprawia, że w całym słowniku rodzaj żeński ma 68,4% haseł, męski 24,9%, a nijaki 5,5%.

Wynik ocenia też siłę reguły. Przy -a dopisuje „Reguła pewna”, a przy -e, gdzie rodzaj nijaki ma tylko 83,2% haseł, „Tendencja, nie reguła”. Gdy końcówka nie pasuje do żadnej reguły, rodzaju uczy się razem ze słowem.

Wyjątek to wyraz, którego rodzaj nie zgadza się z końcówką. Wyszukiwarka zaznacza go wprost: reguła -a przewiduje dla słowa mężczyzna rodzaj żeński, a słownik podaje ten mężczyzna, rodzaj męskoosobowy.

• rodzaj męski mimo końcówki -a: ten mężczyzna, ten poeta, ten kierowca, ten tata;
• rodzaj żeński mimo spółgłoski: ta noc, ta mysz, ta twarz, ta sól, ta krew, ta wieś, ta rzecz;
• rodzaj męski mimo końcówki -ść: ten gość, ten teść, ten liść.

Wyrazy obce zakończone samogłoską często się nie odmieniają i mają rodzaj nijaki: to kakao, to menu, to jury. Końcówka nie pomaga tu wcale, bo -u, -y czy -ao nie występują w polskich regułach.

Skrótowce, czyli skróty wymawiane jako jedno słowo, biorą rodzaj od głównego wyrazu pełnej nazwy albo od własnego brzmienia. PKO bywa więc żeńskie, od słowa kasa, albo nijakie. W takich sporach rozstrzyga słownik poprawnościowy.

Rodzaj gramatyczny należy do słowa, a nie do osoby, którą ono nazywa. Dlatego to dziecko ma rodzaj nijaki, niezależnie od tego, czy chodzi o chłopca, czy o dziewczynkę.

Rzeczowniki dwurodzajowe zmieniają rodzaj razem z osobą: ten kaleka i ta kaleka, ten beksa i ta beksa, ten gaduła i ta gaduła. SGJP rozdziela słowo sędzia na dwa hasła, ten sędzia z liczbą mnogą sędziowie i ta sędzia z liczbą mnogą sędzie. W wyniku pojawiają się wtedy oba znaczenia, każde z własnym rodzajem.

Nawet męskie odczytanie nie zawsze daje formę męskoosobową. Sierota odnoszona do chłopca ma w SGJP liczbę mnogą te sieroty, a więc niemęskoosobową.

Feminatywy, czyli żeńskie nazwy zawodów i tytułów, mają rodzaj żeński: ta naukowczyni, ta gościni. W stanowisku z 25 listopada 2019 r. Rada Języka Polskiego uznała, że większość argumentów przeciw ich tworzeniu jest pozbawiona podstaw, a prawo do ich stosowania należy zostawić mówiącym. Obok nich żyją połączenia pani doktor i pani minister, dla których SGJP notuje też nieodmienną formę żeńską.

Rodzajnik to krótkie słowo przed rzeczownikiem, które w wielu językach wskazuje rodzaj i liczbę; polszczyzna go nie zna. Po wybraniu innego języka w menu wynik podaje formę z rodzajnikiem określonym i nieokreślonym oraz liczbę mnogą.

• niemiecki: der, die, das, np. Die Zeitung, die Zeitungen, a do tego tabela rodzajnika w czterech przypadkach;
• francuski: le, la i skrócone l', np. La plage, oraz la hache, gdzie h przydechowe blokuje skrót;
• hiszpański: el i la, np. El agua, bo żeński wyraz z akcentowanym a przyjmuje w liczbie pojedynczej el;
• włoski: il, lo, la i l', np. Lo studente przed s ze spółgłoską;
• niderlandzki: de i het, np. Het meisje, bo zdrobnienia zawsze przyjmują het.

Wyraz złożony spoza słownika w niemieckim i niderlandzkim dostaje szacunek według ostatniego członu, bo to on wyznacza rodzaj całości. Pozostałe słowa spoza listy są szacowane po końcówce, np. przy -chen, gdzie rodzaj nijaki ma 87,5% niemieckich haseł. Polskie słowa ułożone z podanych liter, już bez rodzaju, podaje wyszukiwarka słów z liter.

Polskie odpowiedzi pochodzą ze Słownika gramatycznego języka polskiego (SGJP), który dla każdego hasła podaje odmianę i rodzaj. Dane wczytano 30 września 2026: to 124 065 rzeczowników i 121 721 form liczby mnogiej. Pięć pozostałych języków korzysta z otwartych słowników: german-nouns, danych Wikisłownika z projektu Wiktextract i leksykonu Grammalecte.

Razem wszystkie listy obejmują 480 625 rzeczowników. Słownik może jednak nie znać słowa rzadkiego albo nowego i może notować rzadki drugi rodzaj. Wyraz spoza listy dostaje szacunek z końcówki, zawsze tak oznaczony, a gdy końcówka mówi za mało, pojawia się informacja o braku wyniku.

Tam, gdzie liczy się pewność, na przykład na sprawdzianie, ostatnie słowo należy do słownika poprawnościowego, takiego jak Słownik języka polskiego PWN. Sposób budowania list i sprawdzania wyników opisuje strona o metodologii.